Монгол Улсын Үндсэн хуулийн өдөрт зориулан Улсын Их Хурлын Тамгын газар, Парламентын судалгаа, хөгжлийн хүрээлэнгээс зохион байгуулсан “Монгол Улс байгалийн баялгаа хэрхэн зохистой ашиглах ёстой вэ” сэдэвт уралдааны их, дээд сургуулийн оюутны ангилалд гуравдугаар байр эзэлсэн Шинжлэх ухаан технологийн их сургуулийн Мэдээлэл, холбоо технологийн сургуулийн оюутан А.Найдангийн эсээг толилуулж байна.

“Баялаг улс орныг баян болгодоггүй, харин баялгийг удирдах институц л улс орныг баян болгодог” хэмээн эдийн засагч Дaрон Асемоглу онцолсон байдаг. Энэхүү санаа нь байгалийн баялгийн арвин нөөцтэй боловч хөгжлийн түвшин нь харилцан адилгүй улс орнуудын ялгааг тайлбарлахад өргөн хэрэглэгддэг онолын суурь болжээ. Байгалийн баялаг өөрөө хөгжлийг авчирдаггүй, харин түүнийг хэрхэн удирдаж, хуваарилж, иргэдийн амьдралд шингээж чадсанаар хөгжил бодитоор бий болдог гэдгийг дэлхийн туршлага харуулсаар байна.

Зарим улс байгалийн баялгаас олсон орлогоо боловсрол, эрүүл мэнд, судалгаа, инновацад чиглүүлж, урт хугацаанд тогтвортой өсөлтийг бий болгож чадсан бол нөгөө хэсэг нь баялгийнхаа дэргэд ажилгүйдэл, нийгмийн тэгш бус байдал, тогтворгүй эдийн засагтай хэвээр үлдсэн нь түүхэн бодит баримт юм. Ийм нөхцөлд “байгалийн баялагтай байх нь давуу тал уу, эсвэл сорилт уу?” гэсэн асуулт зайлшгүй гарч ирдэг.

Монгол Улсын хувьд байгалийн баялаг нь эдийн засгийн чухал тулгуур болсоор ирсэн. Гэсэн хэдий ч оюутан, залуусын өнцгөөс харахад байгалийн баялгийн өгөөж бидний амьдралд хэр гүн шингэж байгааг эргэцүүлэх шаардлага байсаар байна. “Их байна уу, бага байна уу” гэдгээс илүүтэй тэр баялаг бидний боловсрол, хөгжилд яаж шингэж байна вэ гэдэг нь чухал.

Монгол улсын иргэн, оюутан хүний хувьд эдгээр асуултыг зөвхөн онолын түвшинд бус, өөрийн бодит туршлага, гэр бүлийн нөхцөл байдал, үе тэнгийнхний ажиглалтад тулгуурлан тавьж байна. Энэхүү эсээ нь байгалийн баялгийг зохистой хувиарлахыг зөвхөн шүүмжлэхээс илүүтэй, асуулт тавьж, онолтой холбож, бодит жишээгээр дамжуулан илүү оновчтой хуваарилалт байх боломжтой эсэхийг эрэх зорилготой.

Байгалийн баялаг үнэхээр “нийтийн өмч” мөн үү?

Монгол Улсын Үндсэн хуульд байгалийн баялаг ард түмний өмч гэж заасан байдаг. Онолын хувьд энэ нь иргэн бүр байгалийн баялгийн өгөөжийг хүртэх эрхтэй гэсэн үг. Гэвч бодит амьдрал дээр энэ өмчлөл оюутан, залуусын амьдралд хэр хэмжээнд мэдрэгдэж байна вэ гэдэг асуулт тодорхой хариултгүй хэвээр байна.

Би Монгол Улсын Их Сургуульд суралцдаг нэгэн оюутны хувьд сургалтын орчин, лабораторийн тоног төхөөрөмж, судалгааны боломж зарим талаар хязгаарлагдмал хэвээр байгааг өдөр тутамдаа хардаг. Улсын хэмжээнд байгалийн баялгийн орлого, эдийн засгийн өсөлтийн талаар яригдаж байхад их сургуулийн сургалтын орчинд гарах өөрчлөлт удаан, заримдаа мэдэгдэхүйц бус байдаг нь баялгийн өгөөж боловсролын салбарт хэр гүн шингэж байгааг эргэлзэхэд хүргэнэ. Хэрэв байгалийн баялаг үнэхээр нийтийн өмч юм бол тэр өмч оюутны суралцах нөхцөлд илүү тод мэдрэгдэх ёсгүй гэж үү?

Энэ асуулт гэр бүлийн түвшинд бүр илүү хурц тавигддаг. Миний аав уул уурхайн салбарт ажилладаг. Гаднаас нь харахад уул уурхай өндөр орлоготой салбар мэт ойлгогддог ч бодит байдал дээр түүний орлого зах зээлийн үнийн савлагаа, ажлын нөхцөлөөс шалтгаалан тогтворгүй байдаг. Зарим үед цалин боломжийн байж болох ч зарим үед тогтмол орлогогүй хугацаа үргэлжилдэг. Ийм нөхцөлд сургалтын төлбөр, байр, амьжиргааны зардал манай гэр бүлийн хувьд бодит дарамт болдог.

Эндээс нэгэн зөрчил тод харагдана. Улс орон байгалийн баялгаас орлого олж байна гэж ярьж байгаа атлаа тэр баялгийг олборлоход хөдөлмөрлөж буй хүмүүсийн хүүхдүүд хүртэл боловсролын төлбөрийн асуудалтай тулгарч байна. Энэ нь байгалийн баялгийн өгөөж системийн түвшинд боловсролд хангалттай чиглэн очиж чадаж байна уу гэсэн асуултыг зайлшгүй тавихад хүргэнэ.

Гэсэн хэдий ч энэ байдал нь бүх зүйл буруу явж байна гэсэн дүгнэлтэд хүргэх албагүй. Монгол Улсад боловсролын салбарт төсвийн санхүүжилт нэмэгдэж ирсэн, их дээд сургуулийн хүртээмж өргөжсөн, оюутны зээл, тэтгэлгийн тогтолцоо бүрдсэн зэрэг эерэг ахиц бодитоор бий. Харин асуудал нь “хийж байгаа эсэх”-д бус, ямар зорилгоор, хэнд, хэр оновчтой хүрч байна вэ гэдэгт оршиж байна.

Байгалийн баялгийн өгөөжийг боловсролд амжилттай шингээж чадсан жишээ нь Норвег улс юм. Норвег улс 1990 онд газрын тосны орлогоо шууд хэрэглээнд зарцуулахын оронд хуримтлалын тогтолцоогоор дамжуулан боловсрол, судалгаа, хүний хөгжилд чиглүүлсэн нь байгалийн баялгийг нэг үеийн ашиг бус, олон үеийн хөрөнгө оруулалт болгон хувиргах боломжийг бүрдүүлжээ. Үүний үр дүнд их, дээд боловсрол сургалтын төлбөрийн дарамт багатай, судалгаанд суурилсан тогтвортой орчинд хөгжиж, байгалийн баялаг нь оюутны амьдралд бодитоор шингэх нөхцөл бүрдсэн байна.

Иймээс Норвегийн жишээнээс суралцах бодит шийдэл нь баялгийн орлогыг шууд хуулбарлан ашиглах бус, харин институцийн зарчмыг нь нутагшуулахад оршино. Тухайлбал, байгалийн баялгийн орлогын тодорхой хувийг боловсрол, судалгаанд зориулах тусгай зорилтот сан бий болгож, түүний зарцуулалтыг улс төрийн мөчлөгөөс үл хамаарах, ил тод, хариуцлагатай тогтолцоогоор зохицуулах боломж Монгол Улсад бий. Энэ сан нь оюутны сургалтын орчин, лаборатори, судалгааны төсөл, багш, судлаачдын чадавхыг дэмжихэд чиглэсэн урт хугацааны хөрөнгө оруулалтын суваг болж чадна.

Өөрөөр хэлбэл, Монгол Улсын өмнө тулгарч буй гол сорилт нь байгалийн баялгийг боловсролд ашиглах эсэхэд бус, харин түүнийг яаж тогтвортой, үе дамжсан үнэ цэнэ болгон хувиргах вэ гэдэгт оршиж байна. Хэрэв байгалийн баялгийн өгөөжийг өнөөдрийн хэрэглээнээс илүүтэй маргаашийн мэдлэг, хүний капиталд зориулах бодлогын сонголтыг хийж чадвал Норвегийн туршлага Монголын нөхцөлд өөрийн гэсэн хэлбэрээр хэрэгжих бүрэн боломжтой юм.

Их сургууль төгсөх нь яагаад мэргэжлээрээ ажиллах баталгаа биш хэвээр байна вэ?

“Боловсрол бол ирээдүйн хамгийн найдвартай хөрөнгө оруулалт” хэмээн эдийн засагч Жозеф Стиглиц тэмдэглэсэн байдаг. Гэвч Монголын бодит нөхцөлд их сургууль төгсөх нь заавал мэргэжлээрээ ажиллах баталгаа болж чаддаггүй хэвээр байна. Яагаад боловсролд зарцуулж буй цаг, зардал хөдөлмөрийн зах зээлд бодит өгөөж болж хувирахгүй байна вэ?

Эхний шалтгаан нь их сургуулийн сургалтын хөтөлбөрүүд онолын мэдлэгт төвлөрч, бодит ажлын байранд шаардагдах дадлага, практик ур чадвар хангалтгүй олгож байгаатай холбоотой. Үүний улмаас төгсөгчид дипломтой боловч ажил олгогчдын “туршлагатай ажилтан” гэсэн шаардлагад нийцэхгүй үлдэх тохиолдол элбэг.

Хоёр дахь шалтгаан нь Монголын эдийн засгийн бүтэцтэй холбоотой. Эдийн засаг уул уурхайн салбарт төвлөрсөн хэвээр байгаа нь мэргэжлийн ажлын байрны төрөл, тоог хязгаарладаг. Байгалийн баялгаас орж ирсэн орлого ихэвчлэн ерөнхий төсвийн зардалд уусаж, мэдлэгт суурилсан үйлдвэрлэл, судалгаа, инновацын салбарт хангалттай хэмжээгээр хөрвөж чаддаггүй. Үүний улмаас их сургууль төгсөгчдийн эзэмшсэн мэргэжил хөдөлмөрийн зах зээлийн бодит эрэлттэй зөрчилдөх нь түгээмэл болдог.

Монгол Улсад боловсролын тогтолцоо хөдөлмөрийн зах зээлтэй бүрэн холбогдож амжаагүй, шилжилтийн шатандаа явж байгаатай холбоотой. Сүүлийн жилүүдэд их, дээд сургуулиудад үйлдвэрлэлийн дадлага хийх шаардлага хөтөлбөрт тусгагдах болсон нь ахиц боловч энэ нь ихэвчлэн богино хугацааны, формаль шинжтэй хэвээр байна. Оюутнууд дадлагаа бодит ур чадвар эзэмшихээс илүү “шаардлага хангах” зорилгоор гүйцэтгэх нь элбэг бөгөөд төгсөөд ажлын байранд шууд шилжих бат бөх гүүр болж чаддаггүй.

Өөрөөр хэлбэл, Монгол Улсад диплом ба ажлын байр хоёрын хооронд системийн хоосон зай оршсоор байна. Энэ нь оюутны хувь хүний сул тал бус, харин боловсрол–хөдөлмөрийн зах зээлийг холбосон тогтолцоо хараахан бүрэн төлөвшөөгүй байгааг илтгэнэ.

Үүнийг Герман улсын туршлагатай харьцуулбал ялгаа тод харагдана. Германд боловсрол ба хөдөлмөрийн зах зээл хоёр тусдаа шат бус, харин нэг урсгал байдлаар зохион байгуулагддаг. Оюутнууд их сургуульд онолын мэдлэг эзэмшихийн зэрэгцээ компани, байгууллагад албан ёсоор ажиллан дадлага хийж, бодит ажлын орчинд ур чадвараа хөгжүүлдэг. Ингэснээр төгсөх үед дипломоос гадна ажлын туршлагатай болж, мэргэжлээрээ ажиллах нь онцгой давуу тал бус, хэвийн үр дүн болдог.

Энд ялгаа нь зөвхөн эдийн засгийн чадавх бус, харин тогтолцооны хөгжлийн шатанд оршиж байна. Герман улс боловсролоос ажилд шилжих шат дамжлагыг институцийн түвшинд бүрэн гүйцэд зохион байгуулсан бол Монгол Улс энэ тогтолцоог бүрдүүлэх эхний шатандаа явж байна. Монголд дадлага нь ихэвчлэн сургалтын төгсгөлд хавсаргадаг нэмэлт элемент байхад, Германд дадлага нь сургалтын үндсэн хэсэг болдог.

Гэсэн хэдий ч энэ нь Монгол Улсад ийм тогтолцоо бүрдэх боломжгүй гэсэн үг биш юм. Харин ч байгалийн баялгаас олж буй орлого нь их, дээд сургуулиудыг бодит үйлдвэрлэл, судалгаа, хөдөлмөрийн зах зээлтэй холбох санхүүгийн боломж болж чадна. Хэрэв байгалийн баялгийн өгөөжийг их сургуулийн дэргэдэх дадлага, судалгаа, үйлдвэрлэлтэй уялдсан сургалтын орчин бүрдүүлэхэд чиглүүлж чадвал Монгол Улс шилжилтийн шатнаас тогтолцоот шат руу ахих боломжтой.

Гадаадад суралцах нь яагаад “буцаж ирэх зам” болж чаддаггүй вэ?

Сүүлийн жилүүдэд олон залуус гадаадад суралцаж, төгсөөд эх орондоо эргэж ирэхээс илүүтэй тухайн улсад амьдран үлдэх хандлага нэмэгдэж байна. Үүнийг ихэвчлэн “тархины урсгал” хэмээн сөргөөр тайлбарладаг ч орчин үеийн хөгжлийн онолд гадаадад сурч, туршлага хуримтлуулах нь өөрөө сөрөг үзэгдэл бус, харин зөв ашиглаж чадвал давуу тал болдог гэж үздэг. Асуудал нь залуус гадаадад сураад байна уу гэдэгт бус, харин тэд буцаж ирэхэд мэдлэгээ ашиглах бодит орчин байна уу гэдэгт оршиж байна. Гадаадад сурсан залуус орчин үеийн лаборатори, судалгааны бааз, тодорхой карьерын зам харж чаддаг бол Монголд ийм орчин хомс хэвээр байгаа нь эх орондоо буцах сонирхлыг сулруулдаг.

Асуудал нь залуус гадаадад сураад байна уу гэдэгт бус, харин тэд буцаж ирэхэд эзэмшсэн мэдлэг, ур чадвараа хэрэгжүүлэх бодит орчин байгаа эсэхэд оршиж байна. Гадаадад суралцсан залуус орчин үеийн лаборатори, судалгааны дэд бүтэц, тодорхой карьерын шатлалыг харж чаддаг бол Монголд ийм орчин, замнал тодорхой бус хэвээр байгаа нь эх орондоо буцах сонирхлыг сулруулдаг.

Эндээс нэг чухал асуулт гарч ирнэ. Монгол Улс гадаадад суралцсан залуусыг “буцаж ирэх ёстой” гэж уриалж байна уу, эсвэл “буцаж ирэхэд утгатай орчин” бүрдүүлж байна уу? Хэрэв хоёр дахь нь хангалтгүй бол залуусын сонголтыг хувь хүний эх оронч сэтгэлээр хэмжих нь учир дутагдалтай.

Энэ асуудлыг шийдсэн улс орнуудын туршлагаас харахад гол шийдэл нь уриа бус, тодорхой механизм байжээ. Жишээлбэл, БНСУ 1990-ээд оноос эхлэн гадаадад докторын зэрэг хамгаалсан залуусыг эх орондоо буцаах зорилгоор судалгааны их сургуулиуд, төр–хувийн хэвшлийн хамтарсан лабораториудыг байгуулж, тэднийг бодит төсөл, тогтвортой санхүүжилттэй ажлын байраар хангасан. Үүний үр дүнд гадаадад сурсан мэргэжилтнүүд эх орондоо эргэж ирэх нь “алдагдал” бус, карьерын боломж болж хувирсан.

Үүнтэй төстэй жишээ нь БНХАУ-ын “буцагч мэргэжилтэн”-ий бодлого юм. Хятад улс гадаадад сурсан залуусыг заавал төрийн албанд оруулахыг зорьсонгүй, харин судалгаа, стартап, инновацын экосистемд нэвтрэх орчныг бүрдүүлснээр тэднийг өөрсдөө буцаж ирэх нөхцөлийг бий болгосон. Эндээс харахад амжилтын гол хүчин зүйл нь “шахалт” бус, сонголтод суурилсан бодлого байжээ.

Эдгээр кейсээс харахад “тархины урсгал”-ыг “тархины эргэлт” болгох шийдэл нь гурван үндсэн нөхцөлтэй байна. Нэгдүгээрт, гадаадад сурсан залуусын ур чадварыг ашиглах судалгаа, инновац, мэдлэгт суурилсан ажлын байр хэрэгтэй. Хоёрдугаарт, карьерын тодорхой замнал, тогтвортой санхүүжилт бүхий орчин шаардлагатай. Гуравдугаарт, буцаж ирэх шийдвэр нь албадлага бус, харин боломжийн үр дүн байх ёстой.

Монгол Улсын хувьд байгалийн баялгийн өгөөж эдгээр нөхцөлийг бүрдүүлэх бодит эх үүсвэр байж чадна. Хэрэв баялгийн орлогын тодорхой хэсгийг судалгааны их сургууль, инновацын төв, стартап экосистемийг хөгжүүлэхэд чиглүүлж чадвал гадаадад суралцах нь эх орноос явах зам бус, харин илүү чадавхтайгаар буцаж ирэх шат болж хувирна. Ингэж чадвал гадаадад сурсан залуусын мэдлэг Монголын хөгжлөөс тасрах бус, харин түүнд шингэх нөхцөл бүрдэнэ.

Байгалийн баялаг ба үе дамжсан хариуцлага

Байгалийн баялгийн хуваарилалтын асуудал нь зөвхөн эдийн засгийн үр ашиг, өнөөгийн хэрэглээний асуудал бус, харин ёс зүй, үе дамжсан хариуцлагын асуудал юм. Байгалийн баялаг хэний өмч вэ гэсэн асуултад хууль, бодлогын түвшинд “ард түмний өмч” гэж хариулдаг ч философи, ёс зүйн үүднээс авч үзвэл энэ өмчлөл нь зөвхөн өнөө үеийнхэнд бус, ирээдүй үеийнхэнд ч хамаарах ойлголт юм. Үүнийг хөгжлийн онолд “үе дамжсан шударга ёс” хэмээн тодорхойлж, өнөөдрийн шийдвэрүүд маргаашийн иргэдийн боломжийг хязгаарлах ёсгүй гэж үздэг.

Америкийн философич Жон Роулз шударга нийгмийн суурийг тодорхойлохдоо “ирээдүй үеийн ашиг сонирхлыг үл тоомсорлосон шийдвэр нь ёс зүйн хувьд шударга байж чаддаггүй” хэмээн онцолсон байдаг. Энэ санааг байгалийн баялгийн хуваарилалтад хэрэглэхэд, өнөөдрийн богино хугацааны ашиг, хэрэглээнд чиглэсэн бодлого нь ирээдүйн боловсрол, хүний хөгжилд сөргөөр нөлөөлж байвал ёс зүйн хувьд үндэслэл сул болно. Өөрөөр хэлбэл, байгалийн баялгийг өнөөдөр хэрхэн ашиглаж байгаагаар маргаашийн оюутан, залуус ямар боломжтой байхыг бид урьдчилан тодорхойлж байна гэсэн үг юм.

Эдийн засгийн судалгаанд ч энэ асуудлыг баталж ирсэн. Судлаач Дaрон Асемоглу байгалийн баялгийн өгөөжийг институцийн чанар муутай орчинд богино хугацаанд тараан зарцуулах нь ирээдүйн хөгжлийг “идэж” буйтай адил үр дагавартайг онцолсон байдаг. Харин баялгийг хуримтлал, боловсрол, судалгаанд чиглүүлж чадсан улс орнууд баялгаа үе дамжин хадгалж, ирээдүй үеийн амьдралын чанарыг сайжруулж чадсан нь олон улсын туршлагаас харагддаг. Энэ нь байгалийн баялгийг зөвхөн эдийн засгийн бус, ёс зүйн хөрөнгө гэж ойлгох шаардлагатайг илтгэнэ.

Оюутан сурагчийн өнцгөөс харахад үе дамжсан хариуцлага гэдэг нь хийсвэр ойлголт бус, харин бодит амьдралд мэдрэгддэг асуудал юм. Өнөөдрийн боловсролын санхүүжилт, багшийн цалин, сургалтын орчны чанар нь ирээдүйн оюутнуудын гарааны нөхцөлийг тодорхойлж байна. Хэрэв байгалийн баялгийн өгөөж суурь боловсрол, их, дээд сургуулийн чанарт шингэж чадалгүй, түр зуурын хэрэглээнд зарцуулагдсаар байвал ирээдүй үеийнхэнд шилжих ёстой боломжууд алдагдах эрсдэлтэй.

Иймээс байгалийн баялгийн зөв хуваарилалт нь зөвхөн “ямрыг нь хаана зарцуулах вэ” гэсэн бодлогын асуулт бус, харин бид ирээдүй үеийн өмнө ямар ёс зүйн хариуцлага хүлээж байна вэ гэсэн суурь сонголт юм. Байгалийн баялгийг боловсрол, хүний хөгжилд зориулах нь эдийн засгийн ашигтай байгаад зогсохгүй, ирээдүй үеийн эрх ашгийг хүндэтгэсэн, шударга нийгэм байгуулах үндэс болж чадна. Энэ утгаараа байгалийн баялгийн тухай өнөөгийн шийдвэр бүр нь маргаашийн оюутнуудын боломжийг бүтээгч эсвэл хязгаарлагч хүчин зүйл болж байна.

Дүгнэлт

Монгол Улс байгалийн баялгаа ашиглаж байна уу гэсэн асуултаас илүүтэйгээр тэр баялгийг хэнд, ямар ирээдүйд зориулан, ямар тогтолцоогоор хуваарилж байна вэ гэсэн асуудал өнөөдөр илүү чухал болж байна. Оюутны өнцгөөс харахад байгалийн баялаг нь өөрөө сайн эсвэл муу гэсэн хоёр туйлын аль нэгэнд багтах ойлголт бус, харин түүнийг удирдах институцийн чанар, бодлогын зорилго, хэрэгжилтийн уялдаанаас шалтгаалан боломж ч болж чадна, сорилт ч болж хувирна.

Хэрэв байгалийн баялгийн өгөөж боловсролын чанарт бодитоор шингэж, их сургууль төгсөгчид мэргэжлээрээ ажиллах бодит боломж бүрдэж, залуус эх орондоо ирээдүйгээ төлөвлөж чадах орчин бий болбол байгалийн баялаг жинхэнэ утгаараа нийтийн өмч болж чадна. Харин энэ холбоо сул хэвээр байвал байгалийн баялаг нь макро түвшний тоон үзүүлэлт дээр үлдэж, оюутан, залуусын өдөр тутмын амьдралд хүрч чадахгүй хэвээр үлдэх эрсдэлтэй.

Монголын их зохиолч Дашдоржийн Нацагдоржийн “Ирээдүй гэдэг өчигдрийн мөрөөдөл, өнөөдрийн хөдөлмөр, маргаашийн амжилт юм” хэмээх үгэнд би туйлын их дуртай. Энэхүү үг нь байгалийн баялгийн тухай өнөөгийн маргааныг илүү гүн утгаар ойлгоход чиглүүлнэ. Байгалийн баялаг нь өөрөө ирээдүйг бүтээхгүй, харин түүнийг хэрхэн удирдаж, хүний хөгжилд хөрвүүлж чадсанаар л ирээдүй бодитоор бүрэлддэг.

Байгалийн баялаг бол газар доорх нөөц төдий зүйл биш, харин түүнийг хүний хөгжил, мэдлэг, итгэл болгон хувиргаж чадвал жинхэнэ баялаг болдог. Энэ шилжилтийг хийж чадах эсэх нь өнөөдрийн бодлогоос, түүнийг шүүж харж буй оюутан, залуусын оролцооноос хамаарна. Ирээдүй бидэнд бэлнээр ирэхгүй, харин байгалийн баялгийг хэрхэн хуваарилж чадсанаар л бүтээгдэнэ.

Ашигласан эх сурвалж:

-Why Nations Fail

Acemoglu, D., & Robinson, J. (2012). Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty. Crown Publishers.

-Making Globalization Work

Stiglitz, J. (2007). Making Globalization Work. W. W. Norton & Company.

-United Nations. (2015). Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development.